Wstęp
Scholasteria w Tarnowie, znana również jako dom rektora, dom kapitulny czy dom kapituły, to jeden z najcenniejszych zabytków architektury na tarnowskiej Starówce. Usytuowany przy placu Katedralnym 5, budynek ten ma bogatą historię, sięgającą drugiej połowy XVI wieku. W ciągu wieków pełnił różnorodne funkcje, od mieszkalnych po edukacyjne, a obecnie stanowi część tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego. W artykule tym przyjrzymy się zarówno historii tego obiektu, jak i jego architekturze oraz znaczeniu kulturowemu.
Lokalizacja i otoczenie
Scholasteria znajduje się w południowo-zachodnim narożniku Placu Katedralnego w Tarnowie, co czyni ją integralną częścią miejskiej zabudowy. Budynek przylega do innych historycznych obiektów, takich jak akademiola, tworząc spójną całość architektoniczną. Jego lokalizacja jest nieprzypadkowa; Plac Katedralny od wieków stanowił centrum życia religijnego i edukacyjnego Tarnowa. Scholasteria, z uwagi na swoje położenie, jest łatwo dostępna dla mieszkańców i turystów odwiedzających miasto.
Historia scholasterii
Dokładna data powstania scholasterii nie jest znana, jednak przypuszcza się, że budynek został wybudowany w latach 1559-1597, zastępując wcześniejszą drewnianą zabudowę. Pierwotnie pełnił funkcję mieszkania dla rektora szkoły parafialnej, a jego właścicielem była kapituła tarnowska. W 1597 roku podczas wizytacji kardynała Jerzego Radziwiłła zauważono istnienie murowanej budowli.
W XVII wieku scholasteria stała się rezydencją prałata kanclerza, a od XVIII wieku zaczęła być związana z tamtejszą akademią. Przez wiele lat budynek był wykorzystywany jako miejsce zamieszkania dla uczniów oraz nauczycieli. Po I rozbiorze Polski budynek przeszedł w ręce austro-węgierskie i stał się siedzibą dyrektora austriackiego gimnazjum.
W okresie międzywojennym budynek przeszedł remont, który odsłonił historyczne elementy architektoniczne. W 1938 roku scholasteria została zakupiona przez tarnowską kurię diecezjalną. W czasie II wojny światowej zabezpieczono ją przed dalszym niszczeniem, a po wojnie zdecydowano o jej adaptacji na potrzeby Muzeum Diecezjalnego.
Rewitalizacja i ochrona zabytku
W latach 1948-1952 schalosteria została poddana gruntownej rewitalizacji. W trakcie tych prac budynek otrzymał nowy dach oraz stropy, a także zostały odtworzone otwory drzwiowe i okienne. Dzięki tym działaniom udało się przywrócić historyczny charakter obiektu oraz dostosować go do funkcji muzealnych.
W 1991 roku scholasteria została wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa tarnowskiego. To potwierdzenie jej wartości historycznej i architektonicznej ma kluczowe znaczenie dla jej dalszej ochrony i konserwacji. Obecnie budynek jest własnością Kurii Diecezjalnej w Tarnowie i służy jako siedziba Muzeum Diecezjalnego, które prezentuje cenne zbiory związane z historią regionu.
Architektura scholasterii
Budynek scholasterii to znakomity przykład XVI-wiecznej architektury murowanej. Jest dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony i skonstruowany na planie kwadratu o wymiarach 9,60 m x 9 m. Ściany zostały wykonane z cegły ułożonej w tzw. wątku gotyckim-polskim, co dodaje budowli charakterystycznego wyglądu.
Fasada budynku jest skromna i nietynkowana, co sprawia, że wyróżnia się na tle innych obiektów w mieście. Główna ozdoba fasady to portal wejściowy w formie gładkiego kamiennego obramowania zamkniętego łukiem pełnym. Otwory okienne są zakratowane i posiadają kamienne obramienia z fazowanymi krawędziami.
Na parterze znajdują się pomieszczenia użytkowe z zachowanymi sklepieniami kolebkowymi oraz dyżurka i magazyn. Pomieszczenia na piętrze są przeznaczone na cele wystawowe i mają stropy belkowe. Architektura wnętrz charakteryzuje się niskimi sufitami oraz licznymi wnękami umieszczonymi w ścianach.
Znaczenie kulturowe i współczesne wykorzystanie
Scholasteria ma duże znaczenie kulturowe dla Tarnowa jako symbol historii miasta oraz jego tradycji edukacyjnych i religijnych. Obecnie budynek jest siedzibą Muzeum Diecezjalnego, które gromadzi i eksponuje cenne zbiory związane z historią diecezji tarnowskiej oraz sztuką sakralną.
Muzeum Diecezjalne oferuje bogaty program wystawienniczy oraz wydarzenia kulturalne, które przyciągają zarówno mieszkańców Tarnowa, jak i turystów. Wśród kolekcji muzealnych znajdują się m.in. obrazy ludowe malowane na szkle oraz różnorodne artefakty związane z lokalną historią.
Zakończenie
Scholasteria w Tarnowie to nie tylko wyjątkowy przykład architektury XVI wieku, ale także ważny element dziedzictwa kulturowego regionu. Jej historia ilustruje zmiany społeczne i polityczne, jakie zachodziły w Polsce na przestrzeni wieków. Dzisiaj budynek pełni ważną rolę jako siedziba Muzeum Diecezjalnego oraz miejsce spotkań kulturalnych, co czyni go istotnym punktem na mapie Tarnowa.
Zarówno architektura scholasterii, jak i jej historia zasługują na uwagę i ochronę jako cenne dziedzictwo narodowe. Zachowanie tego zabytku dla przyszłych pokoleń jest nie tylko obowiązkiem władz lokalnych, ale także całej społeczności Tarnowa.</
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).