Wstęp
Masakra w więzieniu w Tarnopolu to tragiczny epizod z okresu II wojny światowej, który ilustruje brutalność i bezwzględność działań sowieckich organów bezpieczeństwa. Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku, w wyniku rozkazów wydanych przez władze NKWD, doszło do masowego mordowania więźniów, co stało się jednym z wielu tragicznych wydarzeń tego okresu. W wyniku tej zbrodni straciło życie od kilkuset do nawet tysiąca osób, a tarnopolskie więzienie stało się symbolem terroru i przemocy, które towarzyszyły wojnie oraz polityce okupacyjnej ZSRR.
Geneza
Tarnopol, przed wybuchem II wojny światowej, był polskim miastem wojewódzkim, które po wrześniu 1939 roku znalazło się pod okupacją sowiecką. W tym czasie w mieście funkcjonowały cztery więzienia, a jedno z nich, określane jako „więzienie nr 1”, stało się miejscem przetrzymywania wielu osób aresztowanych przez NKWD. Sierżant bezpieczeństwa państwowego Bojko pełnił funkcję naczelnika tego więzienia.
22 czerwca 1941 roku niemieckie wojska rozpoczęły inwazję na Związek Radziecki. Pierwsze tygodnie konfliktu były korzystne dla Niemców, którzy zdołali rozbić wojska Armii Czerwonej w zachodnich obwodach ZSRR. W obliczu nadciągającego niebezpieczeństwa władze sowieckie postanowiły nie dopuścić do uwolnienia więźniów przez niemieckie oddziały. W dniu 24 czerwca 1941 roku ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria wydał rozkaz o natychmiastowym rozstrzelaniu wszystkich więźniów politycznych przetrzymywanych w zachodnich obwodach ZSRR, których ewakuacja była niemożliwa.
Ewakuacja i eksterminacja więźniów
Z dokumentów odnalezionych w archiwach wynika, że na dzień 10 czerwca 1941 roku w tarnopolskim więzieniu przetrzymywano 1592 osoby. Po wybuchu wojny liczba ta wzrosła do 1790. Sowieckie raporty wskazują, że po rozpoczęciu niemieckiej inwazji zwolniono 217 więźniów skazanych za mniej poważne przestępstwa. NKWD próbowało również ewakuować część osadzonych. W ostatnich dniach czerwca z Tarnopola wyprowadzono kolumnę liczącą od 1000 do 1200 więźniów, wśród których znajdowała się polska inteligencja oraz osoby aresztowane po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej.
Więźniowie byli zmuszani do marszu na wschód, a ci, którzy próbowali uciec lub nie mogli kontynuować drogi, byli bezlitośnie mordowani. Po dotarciu do Wołoczysków lub Podwołoczysków część z nich została załadowana do pociągu i przewieziona dalej na wschód. Według dostępnych danych ostatecznie do Wierchnieuralska dotarło 903 więźniów z Tarnopola. Jednak los wielu ewakuowanych pozostał nieznany.
Część więźniów nie doczekała się ewakuacji – zostali zamordowani na miejscu. Zbrodnia stała się jawna 3 lipca 1941 roku, kiedy to mieszkańcy Tarnopola zaczęli poszukiwać swoich bliskich. W piwnicach więzienia odkryto masowy grób oraz pomieszczenie pełne zwłok zamordowanych. Na dziedzińcu wewnętrznym znaleziono kolejną zbiorową mogiłę, która miała być zamaskowana darnią. Świadkowie relacjonowali, że wiele ciał było zmasakrowanych lub znajdowało się w stanie daleko posuniętego rozkładu.
Ofiary masakry
Źródła historyczne podają różne dane dotyczące liczby ofiar masakry. Dokumenty NKWD mówią o 560 więźniach zamordowanych „według pierwszej kategorii”, a podczas konwojowania pieszej kolumny zabito kolejnych 18 osób przy próbie ucieczki. Świadkowie szacowali jednak liczbę ofiar od kilkuset do nawet tysiąca osób. Większość z nich stanowili Ukraińcy, ale wśród zamordowanych znalazły się także osoby narodowości polskiej.
Wśród ofiar byli m.in. członkowie terenowej siatki Polskiej Organizacji Walki z Wrogiem ze Zborowa oraz młodzieżowej organizacji konspiracyjnej ze Złoczowa, którzy zostali aresztowani w czasie intensyfikacji represji wobec polskiej inteligencji.
Epilog
Po masakrze winą za zbrodnie NKWD obarczono lokalną ludność żydowską, co było zgodne z antysemickimi stereotypami o „żydokomunie”. Po zajęciu Tarnopola przez wojska niemieckie 2 lipca 1941 roku Żydzi oraz rosyjscy żołnierze zostali zmuszeni do ekshumacji zwłok odnalezionych w więzieniu. Po zakończeniu pracy zostali zamordowani przez niemieckich żołnierzy.
W mieście miały miejsce pogromy, w których uczestniczyli ukraińscy nacjonaliści oraz Niemcy. Do czasu stłumienia zamieszek przez Wehrmacht kilka dni później zamordowano setki Żydów tarnopolskich; według niektórych źródeł ich liczba mogła sięgnąć kilku tysięcy.
Masakra w tarnopolskim więzieniu została wykorzystana jako narzędzie propagandowe przez hitlerowskie Niemcy. W lipcu 1941 roku na witrynach sklepów w Wiedniu pojawiły się kopie listu żołnierza Wehrmachtu będącego świadkiem ekshumacji ofiar NKWD, zawierającego drastyczne opisy odkrytych zwłok.
Zakończenie
Masakra w tarnopolskim więzieniu to jeden z wielu tragicznych epizodów II wojny światowej, który ukazuje mechanizmy terroru stosowanego przez reżimy totalitarne oraz tragiczne skutki wz
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).